CEZA VE ÖDÜL

“Ceza’nın Tehlikeleri ve Yetersizlikleri”

Çocuğa lafını dinletmek istiyorsan vereceksin sopayı, şöyle mi davransam böyle mi diye düşünmeyeceksin, eğitimle falan uğraşmayacaksın diye düşünen anne babalar;

İşin öyle olmadığını, sürekli ceza ve şiddet gören çocuğun çeşitli kişilik bozuklukları, ahlak sorunları yaşadığını, cezaya karşı verdiği isyankâr tepkilerle yetişkinlere hayatı zehir ettiğini görmekteyiz. Hiçbir anne baba çocuğuna zarar vermek istemez tabi ki ama ödül yönteminin işe yaramadığını gören anne-babalar ceza yöntemine başvurmaktadırlar.

“Cezada psikologların görünüm geçerliliği adını verdikleri bir durum vardır; yani ceza görünüşte işe yarar gibidir. Süper markette anne/babasının poposuna attığı tokadın ardından çocuğun istenmeyen davranıştan vazgeçtiğini herkes görmüştür. Sınıf içinde de öğretmenin cezalandırma tehdidiyle çocukların yaramazlığı, bir süre için bile olsa engellenebilir. Bu nedenle cezalandırmayla tehdit etme ya da cezalandırma, çocukların davranışlarını bir süre için değiştirir. Ancak cezanın işe yaraması ve etkisini kaybetmemesi için bazı özel koşulların var olması gerekir. Fakat anne - babaların ve öğretmenlerin bu koşulları yerine getirmeleri sanıldığı kadar kolay değildir”

Okuduğum bir kitapta; “ Ceza vermek, ceza konusunda uzun incelemeler ve deneyler yapan uzman psikiyatrların işidir” yazan bir bilgi dikkatimi çekmişti..  Özel klinik ortamlarda bazı sorunlu gençlerin davranışlarının değişmesi ceza vererek sağlanabiliyorlarmış. Anne babalar ise ceza konusunda uzmanlık eğitimi almadıklarına göre, cezalarının etkili olabilme şansı oldukça az olduğu çünkü ceza yöntemi aşağıdaki koşullara her zaman uyulduğu laboratuar benzeri bir ortam ve sürekli denetim gerektirdiği zaman işe yarayacağı belirtiliyor.

Koşullar ise şunlar:

1.Bir kez cezalandırılan davranış her zaman cezalandırılmalıdır.
2.Ceza istenmeyen davranışın hemen ardından verilmelidir.
3.Ceza başka çocukların yanında verilmemelidir. (Verilirse çocuk utanabilir ve cezayı veren karşı saldırgan davranabilir.)
4.Cezalandırılan davranış hiçbir zaman ödüllendirilmemelidir.
5.Çocuklar çok şiddetli cezalandırılmamalıdır. (Şiddetli cezaya çarptırılan çocuklar içe kapanır. Denemekten vazgeçer, okulu terk eder, evden kaçar, takımdan ayrılır, alkol ya da uyuşturucuya sığınır.)

Şimdi bakalım acaba anne - babalar ve öğretmenler bu koşulları neden yerine getiremiyorlar?

1.Bir kez cezalandırılan davranış her zaman cezalandırılmalıdır.

Bir gün çok kızgın olduğumuzda cezalandırdığımız bir davranışı mutlu olduğumuz bir gün görmezden gelebiliriz veya fark etmeyebiliriz bile. Çünkü biz anne babalar birer insanız. Öğretmenler de öyle. Aynı davranışı her zaman cezalandırmayız, cezalandıramayız.

2.Ceza istenmeyen davranışın hemen ardından verilmelidir.

Bu durumda ana babalar ve öğretmenler çocuğun kötü davranışına ceza vermek için tetikte bekleyecektir. Çünkü davranışın hemen ardından verilmelidir. Bu durum yetişkinleri garip duruma düşüreceği gibi, mutlaka ceza vermeden geç kaldıkları ve düşünüp tereddüt ettikleri olacaktır. Ayrıca cezayı istenmeyen davranışın hemen ardından verin kuralı ile eğitimcilerin anne babalara yaptıkları “sakın öfkeliyken ceza vermeyin” tavsiyesi çatışır. Hemen ceza vermem için öfkeliyken ceza vermem lazım ama beklersem de ceza istenmeyen davranışın hemen ardından verilmeli ilkesine uyamam. Ortaya çıkan sonuç ise çelişki oluşturmaktan başka bir işe yaramaz…

3.Ceza başka çocukların yanında verilmemelidir.

Bir öğretmen öğrenciyi mutlaka arkadaşlarının yanında cezalandırmak zorunda kalır, bu kurala uyamaz. Anne - babalar da bir kere cezalandırılan davranış her zaman cezalandırılmalı kuralını ve hemen ardından verilmeli kuralını uygulayayım derken çocuğu arkadaşlarının yanında cezalandırmak zorunda kalacaktır.

4.Cezalandırılan davranış hiçbir zaman ödüllendirilmemelidir.

Bir davranışı anne cezalandırırken baba ödüllendirebilir konusunda bir bayan danışanımın verdiği örneği belirtmek isterim; “Oğlum bebek kardeşinin üstüne plastik havuzu kapatıyor ve çocuğu korkutuyor, ağlatıyor. Ben kızıyorum, sinir oluyorum. Gıcıklık hastası olan ve kendisi de inanılmaz gıcık olan babamız ise, aferin oğlum öğreniyorsun gıcıklığın inceliklerini diye çocuğa iltifat yağdırıyor.”

5. Çok sık ve şiddetli verilen ceza çocuğun içine kapanmasına neden olur. Çocuklar çok şiddetli cezalandırılmamalıdır.

Fareler ve başka hayvanlar üzerinde yapılan çeşitli deneylerde, ödül yöntemiyle karmaşık bir labirentte yollarını bulmaları öğretilmiş. Yollarını bulanlara ödül verilmiş.

Daha sonra meraklı bir psikolog, yol bulma sürelerini kısaltmak için labirentteki çıkmaz sokakların başına elektrik akımı yerleştirmiş. Elektrik akımını hissedince ileri gitmeyen fareler, ödüllendirmeye kıyasla daha çabuk yollarını bulur olmuşlar. Süreyi daha kısaltmak isteyen psikolog elektrik akımının şiddetini arttırmış ama sonuç hiç de beklediği gibi olmamış. Şiddetle cezalandırılan fareler denemekten vazgeçip labirentin çeşitli yerlerinde yan gelip yatmışlar.

“Çocuklar ve gençlerde durum farklı değildir. Çok sık ve şiddetli cezalandırılırlarsa, kaçış yolları ararlar. Yeteri kadar büyüdüklerinde ise evden kaçarlar.”

Peki, nasıl davranmamız gerekiyor? Hiç Ceza / Ödül vermeyelim mi?

Aslında aileler için ceza kadar ödül de önemli bir konudur. Bir çocuğu hep ödüllendirmek ya da sadece cezalandırmak birçok sorunu beraberinde getirecektir. Ceza ve ödül, mutlaka yerinde, zamanında, gerekli durumlarda ve gerektiği dozda kullanılmalıdır. Ayrıca çocuğun yaşına ve durumuna uygun olması da çok önemlidir. Öncelikle şunu unutmamak gerekir. Dövmek hiçbir biçimde bir cezalandırma yöntemi değildir.

Aslında şiddet çaresizliğin dışa vurumudur.  Çaresiz kalan, çocuğu doğru yolla eğitemeyen ailenin çaresizliği. Sonuç olarak, ruh sağlığı yerinde olan erişkinler, şiddet uyguladıktan sonra kendileri daha çok üzülür ve çaresizlikleri artar. Fakat çocuk öğrenmesi gereken doğruyu öğrenememiş olur. Çocuğa fiziksel acı verilmemelidir. Bunun yerine çocuk sorumluluğu olan bir şeyi yerine getirmediği zaman öncelikle onu uyarmak, sonra yaşına uygun olarak bedel ödetmek gerekir.

Tüm bu cezaları verirken mutlaka suçla orantılı davranılmalıdır. Bu en etkili yöntemdir. Çok büyük bir suça çok küçük bir ceza verirseniz, bunun hiçbir anlamı olmaz. Çocuğa, mutlaka cezanın neden verildiği anlatılmalıdır. Çocuk neyi yanlış yaptığını, neden yanlış yaptığını ve neden ceza gördüğünü bilmelidir. En başta belirttiğim gibi uygulanan cezadan vazgeçmemek gerekir. Çoğu anne-baba verdikleri cezadan kolayca vazgeçerler. Ceza, bir kere söylendiğinde mutlaka sonuna kadar uygulanmalıdır. Çocuk özür dileyebilir ama bu cezayı ortadan kaldıran bir sonuç doğurmaz. Sadece bir kez daha yapmayacağına dair bir sözdür. Ödül de aynı şekildedir. Çocuğa gereğinden fazla ödül vermek de sorun oluşturacaktır. Çünkü böyle bir durumda ödülün hiçbir anlamı kalmaz. Ödüller de aynı cezalar gibi yerinde ve dengeli bir biçimde kullanılmalıdır. Ödül sisteminin yanlış kullanımı çocuğun yaptığı şeyin ölçüsünü anlamamasını sağlayacaktır.

Genel olarak bakıldığında, ödül ve ceza sistemleri ailelerimizde doğru uygulanmamaktadır. Aileler, ceza kullanımı konusunda ya korkak ya da aşırı davranıyorlar. Çocuklarının kişiliklerini kazanmalarını zedeleyeceklerini düşünüyorlar. Burada fark edilmeyen bir şey var, “Bedel ödemeyi bilmeyen, sınırsız- sınırlarını bilmeyen, evden kaçan, umursamaz ve öfkeli-hırçın-saldırgan çocuk/ergen kişilikleri oluşturulmaktadır”. Aileler, çocuklarını yetiştirmenin yanında onların sınırlarını da belirlemek zorundadırlar. Yoksa ruhsal açıdan sağlıksız ve toplumla uyumsuz nesiller oluşur.

… Çocuğunuzla beraber aile olmanın tadına çıkarın… 

Sağlıklı iletişim kurarak mutlu ve huzurlu geçirebileceğiniz yıllar dilerim...